woensdag 14 september 2011

Schilderen als daad van verzet

Als men zich ergens tegen wil verzetten moet het wel duidelijk zijn wat dat is. In dit geval tegen de neiging naar perfectie en gladheid van oppervlak en inhoud, vooral gesteund door de moderne media, zoals televisie, internet, etc. De constante behoefte alle rafels te verwijderen, alles dat aan toeval kan herinneren uit te bannen, onze wereld in strakke banen te leiden en aan banden te leggen alsook het manipuleren van mensen tot consumenten van gemakzucht en overdaad is tegenwoordig allesoverheersend. Meer dan ooit is perfectie de baas en dit houdt automatisch in dat alles wordt ontdaan van imperfecties. Dit heeft helaas ook als gevolg dat de menselijkheid, de zwakte en kracht van ons leven, van alle scherpe en slappe kantjes wordt ontdaan. In de kern is deze behoefte alles te herscheppen tot een soort Platoons ideaal een poging chaos op een afstand te houden. Gezien de neiging van systemen zoals het leven om te vervallen tot chaos is dit een hopeloos streven. Heroïsch als het ondernomen wordt om ons te verheffen tot Icarische hoogten, maar wurgend als we de middelmatigheid aanhouden.

Voor sommige ligt de ontsnapping aan de controle in de vlucht voorwaarts. Zij wensen op te gaan in de digitale wereld. Zij willen het vlees achterlaten en de eeuwige perfectie van de pixel opzoeken. Zoals eerder gemeld heeft dit streven in mijn ogen heroïsche kwaliteiten. Het is dapper om gelijk te proberen te zijn aan de goden. Als we de goden tenminste kunnen zien als de uiterste consequentie van een bepaald streven. Mars is niet alleen god van de oorlog, hij is de oorlog. Venus is niet alleen godin van de liefde, zij is de liefde. Wodan is niet alleen Alvader, hij is het Al.

Een andere zaak waar verzet tegen geboden dient te worden is de eeuwige reproductie en de sleetsheid van het beeld die dit veroorzaakt. Alles wordt teruggebracht tot content, dat tot een product wat dan tot het einde der dagen herhaalt kan worden. Of het gaat om een boybandconcept of om de foto aan de muur, op internet, op tv, alles is onderhevig aan repetitie en zo ook aan slijtage. Aangezien pixels elk beeld zonder enige moeite naadloos kunnen herscheppen is dit beeld waardeloos en van enige inherente betekenis ontdaan.

In de schilderkunst (en dus ook in elke andere vorm van ambachtelijke kunst) is er sprake van maar één beeld, dat ook nog eens niet te herscheppen is. Men kan er een foto van maken, maar dit zal altijd een slap aftreksel blijven. We missen er de diepte in, de substantie van de verf, het vermogen van de zintuiglijke sensatie die verf ons ogen geeft, het vermogen om hetzelfde beeld steeds opnieuw te herinterpreteren naarmate de dag vordert en het licht gestaag reist. Wat maar oppervlakkig in de foto te zien is, is de intentie van de schilder. Een beeld hangt aan elkaar van intentie en toeval, iets dat niet te imiteren is met de computer. Deze zal altijd tussen nullen en enen moeten kiezen, terwijl een druppel verf of lijnolie onderhevig is aan zoveel irrationele factoren dat er even vaak voor 0,33, 1,4, of 10,7687 kan worden gekozen. De grilligheid van het idee, de opbouw, de uitvoering, maakt dat het schilderij altijd buiten het domein van het voorspelbare zal blijven, zelfs als we het over een zogenaamd ‘slecht’ schilderij hebben. Al mag het gezegd worden dat men beter ‘goede’ schilderijen kan maken. Het heeft geen zin slechte reclame voor de kunst te maken. Er zijn al genoeg mensen binnen de kunst die een ongefundeerde hekel aan schilderijen hebben.

Hier komen we bij een ander prettige bijkomstigheid van de kunstschilder en van de meeste andere kunstenaars: de mate van onbereikbaarheid voor reclame van bedrijven en de media. Natuurlijk zijn ook kunstenaars mensen en daardoor onderhevig aan de wetten van marketing en manipulatie, maar door hun soms bijna obsessieve interessen en neigingen dwingen ze de grote bedrijven, zoals bijvoorbeeld Microsoft, Facebook, etc. tot moeilijke kronkels om hen te bereiken. Ze zouden zich zomaar plotseling in het werk van Jean Dubuffet moeten verdiepen om iemand te bereiken. Ze moeten duiken in het irrationele, het tijdloze, het diepe, het onvoorspelbare om één van hun producten te verkopen. Ik daag ze daar graag toe uit. Laat ze eens wat nieuws leren dan manipuleren. Dan nog zullen ze maar bij enkele succes hebben met die specifieke strategie.

Een andere kwestie is dat een kunstwerk meestal moeilijk te prijzen is. We weten de waarde niet van een goed schilderij. Wat de gek ervoor geeft, is wat men vaak hoort. Juist dat onvermogen om een kunstwerk op zijn monetaire waarde te schatten doet het ontsnappen aan de mallemolen van het consumentisme. Soms geeft een kunstenaar een werk weg aan een vriend of voor gedane diensten en soms verkoopt men deze voor een heerlijk astronomisch bedrag aan een rijke liefhebber. Er kan worden afgedongen, maar een prijs kan ook plots stijgen. Niks eraan is voorspelbaar en dat is als zand in de machine van de kapitalisten.

Mijn idee is dan ook dat de schilderkunst een natuurlijk verzet is tegen de trivialisering van de maatschappij en in het verlengde dat mensen die kunst in huis hebben en daarvan houden collaboreren met het verzet. Kunstkopers zijn de vijfde colonne! Je hebt ze overal, zeker in de hogere regionen van het bedrijfsleven waar men de luxe heeft zich dure aankopen te permitteren. Alleen al de mate van rust en tijd die men zou moeten nemen om een schilderij op zijn waarde te schatten is een aanslag op elk soort gepropageerd efficiënt tijdsgebruik. Om maar niet te spreken van de tijd en aandacht die de kunstenaar aan een schilderij besteedt. Dit is niet in geld uit te drukken! Schilderen is de kunst van het trage en het bedachtzame. Kunst is de slowfood van het oog. Ik denk dat dit laatste ook zeer van toepassing is op allerlei vormen van de literatuur.

Natuurlijk is het de taak van de schilder om in de eerste plaats een goed schilderij te maken, alsook het de taak is van elke kunstenaar om een goed kunstwerk te maken, maar wat is ‘goed’ in deze kwestie? Alweer niet te kwantificeren! Bovendien is het mooi meegenomen dat de schilder verzet biedt aan het idee dat alles in geld is uit te drukken, dat alles is te berekenen, dat het hele leven is te controleren en dat de macht van het schone mag worden gecorrumpeerd door pronkzucht. Alleen al in het streven naar welke particuliere schoonheid ook verzet de kunstenaar zich samen met de kunstliefhebber tegen het verminderen van de waarde van ons leven.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen