vrijdag 12 april 2013

Waarom de conventionele roman (al)weer heeft afgedaan


Natuurlijk is de titel van dit stuk niet helemaal eerlijk. De conventionele roman heeft nooit afgedaan en zal ook nooit worden afgedaan. Schrijvers en lezers zullen altijd behoefte hebben aan een goed gecomponeerd en strak samenhangend verhaal. Als een amulet tegen de chaos van Het Leven of De Grote Wereld. Net als dat een christen een afbeelding van een beschermheilige bij zich kan dragen om tot te bidden als het allemaal teveel wordt, zo draagt een lezer zijn begrijpelijke verhaal, zijn grote uitleg bij zich zodat de knagende onzekerheid in ieder geval voor even gevangen zal zijn in onverwoestbare alinea’s en puntige aforismen.

Het afgelopen jaar verschenen er meerdere boeken waarvan een enkele zelfs internationaal succes had die allen het complete universum vertegenwoordigen waar Hermans zo’n liefhebber van was. Geen mus mag van het dak vallen zonder dat dit van belang is voor het boek. Het is een notie die met de efficiëntie van Hemingway de literatuur is ingeslopen en vooral hier in Nederland lijkt te hebben postgevat. Voorheen, en nog steeds bij een aantal schrijvers, werd de roman vooral gezien als een zak waar van alles in past. Woorden van Witkiewicz, een schrijver waar ik maar een boek van heb gelezen en die zomaar dat gevoel mogelijk maakte: alles kan in een roman. Andere schrijvers die volgden, William Burroughs, Henry Miller, Joyce, bevestigden dit alleen maar.

Je kan bijna willekeurige welke roman uit de 19de eeuw openslaan en je ziet de ongebreidelde vrijheid. Niet dat de verhalen noodzakelijkerwijs absurd of experimenteel zijn. Nee, je ziet dat de schrijver de tijd en ruimte neemt om van zijn pad weg te wandelen, zijpaden zijpaden en dan terug te keren, de lezer getantaliseerd, verlangend naar meer. Kijk maar naar Moby Dick en het beroemde hoofdstuk over walvissen dat kant nog wal raakt, maar mij alles vertelt over hoe de wetenschap in die tijd tegen walvissen aankeek. Ze hadden zo’n beetje alles mis, maar boy, was me dat een avontuur om te lezen!

Dat we denken en vinden dat een roman waar alles in klopt de beste vertaling is van wat we als de werkelijkheid ervaren is natuurlijk een grappige opvatting. Zo’n beetje alles dat we in ons leven meemaken laat het tegendeel zien. Het complete van zo’n roman is de vertaling van onze grootste fantasie: dat alles klopt, dat er een heer in de hemelen is die alles heeft geschapen en controleert, dat er een mogelijkheid is dat het boek van ons leven door ons kan worden begrepen, dat alles zin heeft.

Ik wijd liever mijn tijd aan het soort realisme dat de versplinterde werkelijkheid weergeeft, ruimte laat aan onze behoefte en noodzaak om fantasie en realiteit te verwarren, aan ons constant herschrijven van ons leven om het te laten kloppen. Dat dit onwerkelijk lijkt in de ogen van de lezer neem ik dan maar als gegeven. De flinters en rafels aan informatie en beschrijvingen die een tekst rijk zijn zou iemand kunnen ergeren en de indruk geven dat iets niet af is, maar kijk er naar als naar een impressionistisch schilderij en zie dat het beeld in het hoofd uiteindelijk helemaal compleet is. Zoals de chaotische wereld in ons hoofd ook een samenhang krijgt, vreemder dan welke fantasie ook.



Rafels van verbeelding
illustratie M. Ozymantra

1 opmerking:

  1. Mars, sterk stukje! Die titel is inderdaad oneerlijk, maar iedereen doet dat tegenwoordig. Jij geeft het tenminste meteen toe.

    Toedeloe

    BeantwoordenVerwijderen