donderdag 16 mei 2013

Interview Daniël Bras - dichter


Mijn persoon mag geen naam hebben


Daniël Bras schrijft gedichten op het snijpunt van theater en poëzie. Hij publiceerde die gedichten in tijdschriften als Passionate, Tzum, Lava, Krakatau, Meander en Op Ruwe Planken. Korte verhalen werden opgenomen in Digther en Op Ruwe Planken.

In het voorjaar van 2000 organiseerde De Rode Hoed een tentoonstelling van zijn poëzie en fotowerk. In 2002 won zijn toneelstuk Tribunaal de tweede prijs in het festival Hollandse Nieuwe nr. 6. In 2007 werd zijn gedicht ‘of muren vol vochtkringen’ bekroond met de Jean-Paul Franssens Poëzieprijs. In 2008 maakte hij deel uit van het festival ‘Verste Tekst’ van Platform Theaterauteurs.

De afgelopen jaren trad hij onder meer op tijdens Onbederf’lijk Vers, Vers van het mes (Perdu), Lava literaire avond, Zuidwolde, OpStaan, Wordscape en Werelddichters. Organiseerde literaire bijeenkomsten in de Oude Kerk te Amsterdam. Publiceerde in eigen beheer de bundels Van het leven luis (1988) en De stilte van een ongeschonden stad (2000).


Zijn werk is te vinden op zijn blog Omdat ik een onbekende niet vraag.



*



Gezien ik je als toneelschrijver en dichter ken vraag ik je als eerst als welke van de twee kunnen we je beschouwen?

Als dichter.

Hoelang doe je dat al?

Professioneel ben ik in ’83 begonnen, maar mijn eerste werk schreef ik in ’74. De aanleiding was het wereldkampioenschap voetbal. (gelach) Het waren geen gedichten over het dramatische verlies, maar waarover dan weet ik in godsnaam niet meer. Ik heb het wel gelijk gebundeld en aan mijn familie laten lezen. In die tijd schreef ik wel wat sneller. Dat was nog met de hand. Ik heb het helaas niet meer. Het zat ook niet meer in mijn moeders nalatenschap. Ik had het in het net uitgeschreven en het wel laten lezen, maar het was maar één exemplaar. Ik weet ook niet waarom ik het had gemaakt. Ik was twaalf en had niets van huis meegekregen dat in deze richting wees.


Het wereldkampioenschap voetbal


Wat is je eerste herinnering van je allereerste scheppingsproces?

Ik weet het eigenlijk niet meer. Ik weet wel dat toen ik op vakantie ging toen ik zestien was, dat ik toen al heel wat gedichten schreef. De eerste waren meer songteksten.

interieur atelier Daniël

Voor welke band schreef je ze, welke band wilde je graag spelen?

In die tijd veranderde dat nogal. Ik ben opgevoed met Franse chansons, daarna Neil Diamond, daarna kwam Bob Dylan… Ik probeerde een stijl te vinden. Dat was allemaal in het Engels en pas in 1980 dacht ik nou ja ik wil het in het Nederlands doen. Pas nadat ik in Eindhoven woonde en besloot naar Amsterdam te gaan.

Is dat onder invloed van literaire voorbeelden gebeurd?

Ongetwijfeld. Ik denk dat het sterk beïnvloed is geweest door de Vijftigers. Slauerhoff kende ik al en ik was erg gegrepen door Jotie t’ Hooft. Dat moet de middelbare schooltijd zijn geweest. Met zijn verzameld werk kwam ook een korte biografie uit. Dat tragische van zijn leven werkte wel op de verbeelding. Vanuit dat idee ben ik meer naar de poëzie gegaan dan naar songteksten. Lucebert maakte zo’n indruk op me dat het bij me opkwam dat ik poëzie zou kunnen schrijven als een soort levensvervulling.

interieur atelier Daniël

Wanneer ben je met het schrijven van toneel bent begonnen?

Dat kwam vanuit die songteksten. Door die Franse chanson leerde ik Michel Fugain kennen en die had een soort musical-achtig theater. Dat leek mij interessant en toen heb ik ook geprobeerd zoiets te schrijven.

Hoe heeft zich dat dan ontwikkeld?

Ja, nou, aan het eind van het eerste jaar van de sociale academie moesten wij een presentatie houden en toen heb ik voorgesteld een toneelstuk te maken. Dat was ergens in ’83. Toen zat er weer een tijd tussen tot ik Samuel Beckett tegenkwam, wat mij weer op gang heeft gezet. Nee, dat is niet helemaal waar, in 1984 heb ik mijn eerste toneelstuk opgevoerd, dat heette Bierkaai. Ik wilde een collagestuk maken. Ik weet niet meer hoe ik daarbij kwam. Het was bij een jongerencentrum in Amsterdam. Het ging over een man die stervende was en zichzelf inbeeldde dat hij Jezus was die de wereld redde. Het bestond uit stukken uit de Deerhunter, poëzie van onder andere Bilderdijk en korte teksten van mij. Het waren allerlei samengestelde fragmenten die niet zo zeer een verhaal vertelden als wel een gevoel uitdrukten. Eigenlijk wilde ik me daar verder in ontwikkelen en ben op een toneelschrijfcursus gegaan, maar omdat de docent alleen maar geïnteresseerd was in Tsjechov was dat voor mij te rechtlijnig. Daar had ik niet zo’n zin in. Niet avontuurlijk genoeg. Wat ik wel bij Beckett vond.




Uiteindelijk gaat het over de levenservaring



Met avontuurlijk bedoel jij vooral de vorm?

Niet alleen maar chronologisch een verhaal vertellen, over niets praten zoals bij Tsjechov gebeurt, met daar achter die gevoelens. Bij Beckett komen de gevoelens veel meer naar voren.

interieur atelier Daniël

Hoe zou jij de fusie willen beschrijven die er in jou werk heeft plaatsgevonden tussen poëzie en toneel?

In een periode dat ik gedichten schreef begon ik ze te vermengen met gefingeerde dagboekfragmenten, wat uiteindelijk resulteerde in een werk dat ik een performance noemde. Eigenlijk poëzie voor het toneel, niet alleen als toneelstuk, maar ook als voordracht. Het was ook omdat je in de jaren tachtig een beperkt aantal voordrachtsdichters had. Simon Vinkenoog, Jules Deelder, Johnny van Doorn, Diana Ozon waren de hoofdmoot en die vond ik of betekenisloos of te schreeuwerig. Omdat het me in toneel wel lukte betekenisvolle zinnen te zeggen wilde ik het combineren. Dat heb ik geprobeerd in mijn eerste, in eigen beheer uitgegeven, boek ‘Van het leven luis’.

Je hebt het nu vooral over vorm, maar wat gaf jou werk betekenis en dat van bijvoorbeeld Johnny van Doorn niet?

Uiteindelijk kwam ik er natuurlijk achter dat het wel meevalt, maar het verschil toen was voor mij groot omdat er ook een generatieverschil is. Johnny en Simon kwamen uit de beats (jaren 50 literaire stroming uit de VS) en dat leidt tot een zwakke afgeleide. Omdat iets overbrengen in het Nederlands een hele andere manier is dan in het Engels. In het Engels kan je er een bepaalde schwung aan geven, terwijl het in het Nederlands vaak schreeuwerig wordt. Bovendien komt het geforceerd over omdat ze een bepaald Amerikaans gevoel proberen uit te drukken in Nederlandse setting. Wat je ook wel ziet in de hiphop, wat een Amerikaanse manier van uiten is. Het heeft een lange tijd geduurd voordat er hier een goede vorm in kwam.

Ja, maar je hebt het dan nog steeds over de vorm. Wat voor iets probeer je met je schrijven over te brengen?

(lange stilte)

Uiteindelijk gaat het over de levenservaring die IK heb opgedaan. Als ik kijk naar een werk als 'Zeghen’, dat eigenlijk een familieverhaal is over een zoon die weggestuurd wordt door de ouders en terugkomt, gaat dat heel sterk over niet geaccepteerd worden. Het gaat heel sterk over wat wordt doorgegeven door de ene generatie aan de andere.

Als je afstand neemt van die bundels die je hebt gemaakt…

Van het leven luis, De stilte van een ongeschonden stad, Zeghen en het laatste was Argument, het grote dikke boek. Alle vier zijn ze weer anders, omdat het over een periode van 20 jaar is geschreven… Wat een gemeenschappelijk noemer is?

Van het leven luis - poëzie 1988


Ja, ja, dat is een behoorlijke hoeveelheid werk… Dat je lust hebt om te experimenteren met de vorm is duidelijk, maar…

Ik geef mijn persoonlijke interesse er in weer. Het is moeilijk om over jezelf te zeggen wat de betekenis precies is…

Ik heb de indruk dat je een zo breed en gedifferentieerd mogelijk beeld probeert te geven van de wereld die je kent, of zie ik dat verkeerd? Genuanceerd! Ik probeer het niet terug te brengen tot een reclameboodschap, want je probeert zo genuanceerd mogelijk te zijn. Ik denk dat genuanceerd op zich al een boodschap is, je wil daar al iets mee zeggen, maar als je nou genuanceerd wilt vertellen over je schrijverschap…

Wat ik uiteindelijk wil uitdrukken? Dan kan ik alleen maar iets over de bundels zelf zeggen. Ik kan niet vanuit een vogelperspectief naar mezelf kijken en dan…


Je schrijft met het leven dat je leidt


Is het zo persoonlijk voor je dat het moeilijk is afstand te nemen?

Nee, nee, helemaal niet. Wat dat betreft is het allemaal niet zo biografisch. Je schrijft met het leven dat je leidt.

Ah, wacht even, je zegt dat je niet autobiografisch schrijft, maar dat je werkt met het leven dat je hebt. Dus, vertel eens, waar zit hier…

Je doet ervaring op met het leven en dat is dan hoe ik ook in mijn werk omga met bepaalde situaties. Als ik schrijf over een zoon die wordt weggestuurd en die jaren later weer terugkeert naar zijn geboortehuis kan ik alleen schrijven over de gevoelens die ik dan zou hebben.

De stilte van een ongeschonden stad - poëzie/expositie 2000


Zijn dat dan de gevoelens die jij jezelf verbeeldt dat die persoon zou hebben?

Ja. Omdat ik alleen uit eigen ervaring kan schrijven. Maar dat maakt het niet autobiografisch.

Maar hoe kom je er dan toe om een boek te schrijven over een zoon die uit huis wordt weggestuurd?

De aanleiding was een van de acteurs die meedeed aan het toneelstuk Tribunaal. Hij was uit Iran gevlucht en vroeg me, schrijf eens een toneelstuk voor mij. Daar ben ik mee aan de slag gegaan. Ik heb niet zelf de ervaring dat ik werd weggestuurd.

En het gaat niet over een Iraanse jongen, het gaat over een Hollandse jongen.

Ook niet per se. Er zit geen aanduiding in waar en over wie het speelt. Het speelt zich nog eerder af in een Joodse omgeving omdat de jongen in het kader van zijn dertiende verjaardag een fragment uit een boek moet voorlezen voor zijn bar mitswa. Ik heb niet zoveel ervaring met islamitische gewoontes.

Dus toen hij vroeg om een stuk voor hem, een Perzische man, te schrijven, schreef jij iets over een Joodse man, en dan ook nog vijf jaar later. Heeft hij het ook gelezen?

Nee! (gelach) Maar dat was de aanleiding. Omdat het verhaal van vluchteling zijn mij interessant leek. Het verhaal van niet meer in de omgeving te wonen waar je bent opgegroeid, niet meer bij je ouders te zijn…

En waarom is dat dan interessant voor jou?


Het verhaal van vluchteling zijn


Omdat het dramatisch interessant is.

Oké, maar als je naar dramatiek zocht dan had het ook iets in de trant van Shakespeare kunnen zijn. Je had ook over man-vrouwrelaties kunnen schrijven of politieke kopstukken. Je pakt een vluchteling, zijn verhaal.

Ja, het was een interessant verhaal.

Je voelt je betrokken bij de vluchteling?

Ja, en de vraag is natuurlijk waarom ik dat voel… Misschien komt dat uit mijn persoonlijke gevoel van onthechting. Ik denk dat het daar mee te maken heeft. Vanuit mijn onthechting uit de familieomgeving.

En compassie, behoefte aan medeleven?

Dat is interessant, omdat ik vanuit een redelijk streng christelijke opvoeding sterk het idee mee kreeg dat je de vluchteling moet helpen. Dat is een familietraditie. Dat heb ik in het dagelijkse leven misschien iets minder gedaan dan in mijn poëzie…

Je hebt het virtueel gedaan en dan voor de hele wereld? (Gelach) Is dit iets dat je in je andere werk zou kunnen terugvinden?

In zoverre dat het in de eerste bundel, Van het leven luis, gaat over het proces van onthechten. Het gaat over een jongen die weggaat met de trein en in de stad terechtkomt en daar totaal onthecht raakt van zijn jeugd en wie hij was. In zekere zin wordt hij ook een vluchteling.

Zeghen - poëzie/toneel 2010


Een autobiografisch gegeven dat je in een andere setting heb gezet en niet meer als zodanig herkenbaar is, maar wel refereert naar je toestand van toen?

Tja, dat kan je altijd achteraf zeggen, maar als ik ermee bezig ben dan is dat veel meer instinctief. Wat ik opschrijf komt uit mezelf, maar verbeeld ik naar een andere situatie.

Dat christelijke motief van Zeghen, naastenliefde, het helpen van een vreemdeling, zijn er nog meer van dat soort aspecten terug te vinden?

Als je het over onthechting hebt laat de eerste bundel dat proces zien en Zeghen is het spiegelbeeld daarvan, namelijk het proces onder woorden brengen van het proberen te helen. Ik weet niet in hoeverre dat autobiografisch zou zijn. Dat is een interessant gegeven. Hoe kan je als mens terugkeren naar de persoon met wie je hebt gebroken?

Terug naar je eigen persoon van toen? Ik bedoel, die persoon gaat weg, komt terug, maar de mensen kennen hem nog steeds zoals hij was toen hij wegging…

Ja, en daar blijkt uit dat die heling niet mogelijk is. In Zeghen zijn alle personen, zeker de moeder en de vader, erg egoïstisch en de zoon wil graag geaccepteerd worden, liefgehad, en dat kunnen ze niet.

En de andere twee bundels die je nog niet heb genoemd?

Stilte van de ongeschonden stad is meer een bundel… Ja, dat is grappig, als je het er over hebt zie je meer de verbanden! (luid gelach) Kijk, die is begonnen als een kerstmis-cyclus op verzoek van de Rode Hoed. Het was voor een kerstconcert. Ze vroegen mij om een paar gedichten. Die zijn toen ook uitgevoerd. Daar is een bundel uit ontstaan van vier delen. De eerste drie gingen over verlies. Het laatste deel was gebaseerd op het Orpheus en Eurydice verhaal, op zoek naar de doden, naar degene van wie je afscheid hebt genomen. Dat gaat dus ook over afscheid en terug proberen te halen.

Argument - poëzie 2011


En de vierde bundel?

Argument gaat in feite over de politieke situatie in het land. Het is een weerspiegeling over de jaren sinds 1995. Omdat ik mij in die periode enorm kwaad maakte over de toenmalige partijleider van de vvd. Die maakte de opmerking dat de voormalige communisten van Nederland zichzelf in het openbaar zouden moeten verantwoorden. Dat was een langzaam smeulend vuurtje dat werd opgestookt door twee politici waarvan eentje is vermoord. Ik vroeg mij af waarom ik me zo aangesproken en beledigd voelde als Wilders tekeer ging tegen de linkse kerk. Ik zit politiek in het links-midden en alles waar hij tegen ageert heb ik goedgekeurd. Niet alles, maar algemeen gezegd. Fortuyn vond het een zwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis en Wilders vindt het nog erger. Ik wilde onderzoeken waarom dit mij raakte. Vervolgens zag ik dat in die hele periode niet alleen de pvda in de regering zat, maar ook de vvd.

Het is dus eigenlijk een onderzoek naar je beweegredenen, gespiegeld en gekanteld in poëzie. Wordt daar in de poëziewereld niet erg op neergekeken als je maatschappijbewust en betrokken bent? Loop je niet het gevaar dat je in gestolde betekenissen schrijft?

Tja… Ik heb de hele woede van Wilders als een persoonlijke aanval ervaren, dus in zoverre is het een persoonlijke bundel en niet zozeer een politieke. Hoewel ik het wel erg politiek heb gemaakt.


Ik wilde onderzoeken waarom dit mij raakte


Maar als iemand over vijftig jaar deze bundel leest, in hoeverre kan deze zich daar dan in herkennen?

Omdat het niet over specifieke politieke daden gaat, maar over politieke ideeën. Over sociaal-democratie, liberalisme, over vrijheid, over marktwerking…

En over buitenstaanders?

En over buitenstaanders! (gelach) Ja, ook, zeker!

Waarin jij eigenlijk voor je gevoel de buitenstaander bent?

Ja. Die bundel bestaat weer uit vijf boeken. Het eerste is een toneelvertelling over een fabriekseigenaar die als vooroorlogse imperialist leeft. Vervolgens komt er een onderzoek naar wat het liberalisme heeft betekend in de afgelopen 50 jaar. Dat gaat over de periode Van Agt. Dat gaat over berufsverboten, de Baader-Meinhoffgroep, dat soort dingen. Van de jaren zeventig tot aan het liberaal conservatisme van Wilders. Maar in hoeverre kun je voor die politieke veranderingen alleen de linkse kerk verantwoordelijk stellen?

*

foto's interieur atelier Daniël door M. Ozymantra
foto's dichtbundels Daniël Bras


Andere interviews op Ozymantra Speelt:

Marco Rump (schilder)
Marco de Piaggi & Federico (architecten)
Saskia van der Giessen - Labasheeda (muzikant)
Gerben den Heeten (illustrator)

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen